PKN
  » Algemeen » Muziek en formulieren 
Hervormde Gemeente te Berkenwoude
Tweeduizend jaar psalmen (deel 5)


 In 1806 waagde de toenmalige Gereformeerde Kerk (later de Hervormde Kerk genaamd) iets nieuws: er werden, in navolging van het protestantse buitenland, gezangen ingevoerd. De eerste gezangenbundel, de “Evangelische Gezangen” (192 stuks)  ingevoerd. Het begrip “Evangelisch” moet in dit geval verstaan worden als “Nieuwtestamentisch”. De psalmen zijn immers “Oudtestamentisch”. Al meteen leidde dit tot heftige discussies in de kerk. Vooral de rechterflank moest niets hebben van deze hymnen, die volgens haar waren geïnspireerd door de Verlichting en niet rechtstreeks waren geënt op “het Woord”. Dit lijkt een twijfelachtige redenering, want de 12 “Enige gezangen” die ook aan de rechterflank in gebruik zijn, zijn ook niet allemaal uitsluitend berijmde Bijbelgedeelten. Het gezang voor de maaltijd (“O Vader die al ’t leven voedt”) heb ik tot op heden niet (on)berijmd in de Bijbel terug kunnen vinden. “Gezangen van het eerste uur” waren onder andere “Halleluja, eeuwig lof en ere” en “’k Wil U, o God, mijn dank betalen”, gezangen die ook nu nog in het Liedboek voorkomen. 
Een ander kritiekpunt was, dat de bundel door de diverse provinciale synoden was uitgegeven en niet op last van een nationale synode. De beroemde Nationale Synode van Dordrecht had in de jaren 1618/1619 bepaald dat er alleen psalmen en de genoemde “Enige gezangen” gezongen mochten worden. Het conflict liep verder uit de hand toen bepaald werd dat in elke kerkdienst minimaal één “evangelisch gezang” gezongen moest worden. Een aardig detail was wel, dat ook de gezangen op hele noten gezongen werden. Na de Franse tijd kreeg de Gereformeerde Kerk een nieuwe naam: Nederlandse Hervormde Kerk. Er kwam een nieuwe kerkorde (Reglementen) die de greep van de koning der Nederlanden op de Hervormde Kerk versterkte. Dit leidde tot nog meer onrust, omdat dit tegen de synodale besluiten van Dordrecht indruiste. In 1869 verschijnt de “Vervolgbundel” met nog 82 nieuwe gezangen.
De greep des konings, de gezangen en de vermeende “vrijzinnigheid” in de Nederlandse Hervormde Kerk leidde tot een aantal opmerkelijke, conservatieve afscheidingen: eerst de Afscheiding van 1834 (ds. De Cock en ds. Scholte), de Ledeboerianen in 1840 en de Doleantie (ds. Kuyper) in 1886. Over ds. Ledeboer is bekend, dat deze driftige predikant te Benthuizen de Reglementen en de gezangenbundel eerst van de kansel smeet en na de dienst in zijn pastorietuin begroef. Wie wil weten hoe het afliep met al die afsplitsingen (en soms ook samenvoegingen), kan eens kijken op  http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gereformeerd.svg
En de psalmen? Al deze kerken zingen ook in de negentiende eeuw soms wat sneller, soms wat trager dezelfde psalmberijming (hoewel Ledeboer op Datheen terugviel). De in de Reformatie verboden orgels doen inmiddels hun herintrede in de kerken, eerst in de stad, daarna ook op het platteland. De “gereformeerde gezindte” bouwt al snel een notenrijke, levendige orgeltraditie. In vissersplaatsen als Genemuiden en, later, Urk, doet de bovenstem haar intrede: een groep hoge mannenstemmen (tenoren) zingt boven de gemeentemelodie uit, wat een indrukwekkend hoorspel is. Hieraan wordt het orgelspel zelfs aangepast.
Aan het begin van de twintigste eeuw wordt vooral bij een deel van de Nederlandse Hervormde Kerk de psalmberijming van 1773 als “ouderwets” ervaren. De Kerk wil echter niet eenzijdig een nieuwe psalmberijming uitgeven, terwijl alle andere gereformeerde kerken/gemeenten hier niet in meegaan. Uiteindelijk verschijnt in 1938 de nieuwe “Hervormde Bundel”. Hierin staan 274 gezangen uit binnen- en buitenland, gerubriceerd op diverse thema’s (zoals Bijbelliederen, adventsliederen, paaschliederen en dergelijke). Toch is er aan de psalmen (en de gezangen) iets veranderd: ze zijn in de originele, ritmische melodie weergegeven. Het zal ongetwijfeld heel wat kunst- en vliegwerk van organisten en eventuele koren hebben gevergd om de gemeentezang niet te laten ontaarden in een onwelluidende chaos. 
Het liedboek van 1938 omvat ook psalmberijmingen van na of zelfs voor 1773. Beroemd zijn liederen als “De Heer is mijn Herder” (psalm 23) en “Loof de Koning, heel mijn wezen” (psalm 146) zijn niet meer weg te denken uit onze gemeentezang. Zelfs in enkele kerkgenootschappen die zijn ontstaan uit onvrede over het zingen van gezangen, doen heel voorzichtig diverse gezangenbundels hun intrede. Alleen de rechterflank binnen het Nederlandse protestantisme zingt nog immer uitsluitend psalmen (en de genoemde 12 “enige gezangen”), in veel gevallen ook nog (traag) op de befaamde hele noten. Het is een keuze die men maken kan. De apostel Paulus schrijft in zijn brief aan de Kolossensen (3:16b) “zing met heel uw hart psalmen en hymnen voor God en liederen die de Geest u vol genade ingeeft.” Zelfs de psalmen roepen er toe op: “Zing voor de HEER een nieuw lied (psalm 96:1b en 98:1b).  
Volgende keer gaan we kijken naar wat de twintigste eeuw voor de psalmen heeft betekend.

Erik van der Does de Bye
Organist
 

Erik van der Does de Bye

terug
 
 
 
 

Kerkdienst o.l.v. Ds. E. Verheul
datum en tijdstip 27-09-2020 om 10.00 uur
meer details

Christelijke Meditatie
datum en tijdstip 29-09-2020 om 20.00 uur
meer details

 
Actueel wijk 1:

Nieuws

Liturgie




Aanmelden / afmelden mailinglist wijk 1 
 
Meeluisteren met:
Wijk I
Iedere zondag vanaf 10:00 uur.  

Wijk II
Iedere zondag vanaf 10:00 en 18:30 uur.

Is het driehoekje grijs? Dan kunt u proberen om de pagina te verversen. Wanneer deze grijs blijft is er geen uitzending.

 
contact:
info@hervormdberkenwoude.nl

Adres kerk:
Dorpsstraat 20
2825 BN Berkenwoude

 
ANBI
ANBI-gegevens. meer informatie
 
  Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.