PKN
  » Wijkgemeente I » Pastoraat en kringen 
Hervormde Gemeente te Berkenwoude
Preek zondag 14 juni 2020 Preek zondag 14 juni 2020
Gemeente,

Op mijn nieuwe werkplek in de Zaanstreek leeft de traditie in de werkgemeenschap van collega-predikanten om een keer per jaar twee studiedagen met elkaar door te brengen. Meestal overnachten we ergens en de gezelligheid en het informele contact is natuurlijk net zo belangrijk als de inhoudelijke kant van de studiedagen. Dit jaar gooit Corona roet in het eten wat betreft de overnachting, maar ook op 1,5 m gaan we in september samen studeren. Ons studieobject dit jaar is de bestseller van Rutger Bregman “De meeste mensen deugen”. Wellicht heeft u er al over gehoord of het boek zelfs gelezen. De these van Bregman, zelf zoon van een dominee, is een uitdagende voor predikanten. Hij gaat in tegen het mensbeeld van veel christelijke stromingen dat de natuur van de mens verdorven is en dat de mens geneigd is tot alle kwaad. Bregman zegt: de laatste jaren is dit negatieve mensbeeld steeds meer aan het veranderen in verschillende wetenschappelijke disciplines, beginnend bij de psychologie, maar ook de sociologie en biologie zien de mens van “nature” steeds positiever.

Ik moet zeggen dat ik het boek van Bregman – ik ben nu halverwege -  fascinerend vind, maar ook vrij irritant. Ik ben namelijk niet overtuigd van zijn wetenschappelijke methode en heb het gevoel dat hij te selectief bewijs voor zijn positief mensbeeld aanhaalt.

Begrijpt u mij niet verkeerd, ik kan me ook niet vinden in stellingen over de fundamentele verdorvenheid van de mens en de erfzonde die het de mens onmogelijk maakt om op een of andere manier te deugen, om zich voor mens en God – in moreel opzicht – staande te houden. Dus gedeeltelijk ben ik het ook wel met Bregman eens. De mens kan deugen, zeker wel, misschien zijn er ook meer mensen die deugen op aarde dan wijzelf vaak geneigd zijn te denken. Maar de mens is ook in staat tot gruwelijk kwaad.

Als je het bijbelboekje Jona leest, krijg je het idee dat de profeet Jona het zeker niet eens zou zijn met Rutger Bregman. Volgens mij houdt Jona een niet al te positief mensbeeld erop na. Jona wordt door God geroepen om naar Nineve te gaan. De grote stad die voor geen meter deugt. Waar het kwaad ten hemel schreiend is. De mensen daar weten het verschil tussen links en rechts niet, het zijn net dieren, zo lijkt de bijbelauteur te zeggen. Dieren zonder moreel kompas. 
Hier zou Bregman trouwens ook een kantlijn bij willen plaatsen, want dieren zijn ook wel in staat tot samenwerking en sommige soorten kunnen zeer zeker onderscheid maken tussen goed en slecht gedrag.

Het wordt tijd dat deze ondeugende stad Nineve een profeet van Israël over de vloer krijgt. Iemand die aanzegt wat goed en kwaad is, iemand die de rechte weg wijst, gerechtigheid en vrede de mensen aan het hart legt. Maar Jona heeft geen zin om profeet te zijn en vertrekt in plaats van naar het oosten, naar het westen, waar hij tegen wil en dank als profeet de zedeloze matrozen tot een belijdenis brengt. Niet zomaar een belijdenis van een of ander god die zowel de storm op zijn geweten heeft als de redding veroorzaakt, maar ze belijden “de Heer”. De godsnaam YHWH klinkt hier, die God die er is, het geheimenis van Israël openbaart zich aan de “heidenen” zonder dat Gods profeet er enige moeite voor heeft gedaan.

Natuurlijk moeten we dit boek Jona niet al te serieus nemen. Of beter gezegd, we moeten het boek zeer serieus nemen en juist daarom niet in de letterlijke zin, niet al te ernstig. Want het bijbelboek Jona is een grote grap, Joodse gein in zijn mooiste vorm. Een profetische malloot die tussen de serieuze andere profeten tussen gesmokkeld is.

Er staan talloze grappen in het boek Jona die ons in de Nederlandse vertaling volledig ontgaan. Dat begint al bij de naam “Jona” die enerzijds vredesduif betekent en anderzijds met een woordspeling zoiets als “gewelddadige onderdrukker”.  De ongenuanceerdheid van het verhaal hoort ook bij de grap dat Jona naar het uiterste westen vertrekt, terwijl hij naar het oosten geroepen wordt. En het “vluchten” van Jona is ook vrij bijzonder, wanneer hij vlucht van de plaats “Jafo”, de mooie plek, naar de plaats Tarsis, “tarschisch” als de plaats van vernietiging.

En terwijl in psalmen, ook in die psalm van Jona die hij zingt in de buik van de grote vis, wat op zich natuurlijk ook weer een enorme grap is, in de psalmen komen de goddelozen meestal niet al te best ervan af omdat ze de rechtvaardige naar het leven staan. Maar zo is deze “rechtvaardige”, deze Jona wel de enige in heel het boekje die God wil ontvluchten en verlaten. De heidenen, de goddelozen bekeren zich tot God, ja zelfs (of juist) de dieren en planten luisteren naar Gods stem, maar die rechtvaardige, die godvrezende heeft geen benul van Gods onvoorstelbaar grote genade.

Lieve mensen, nu moeten we niet de mist ingaan en denken: Jona, dat is toch een Joodse profeet? Ja, de staat Israël, al die ultraorthodoxe Joden, ja, die doen het ook in al hun vroomheid niet goed. Nee, mensen behalve dat dit een zeer bedenkelijke en antisemitische gedachte zou zijn, gaat het ook volledig voorbij de bedoeling van dit bijbelboek.

Ook is het makkelijk om aan de broeders en zusters aan de orthodoxe kant hier in Berkenwoude en elders te denken en te roepen: ja, die vrome godvrezendheid mag best met een korreltje gein. Ook dan gaan we de mist in.

De profeet Jona is juist niet de ander, maar Jona dat zijn wijzelf. En we moeten deze grap die over onszelf gaat uithouden en niet een ander uitlachen. We moeten over onszelf lachen. Onszelf voor ons hoofd slaan, onszelf niet al te serieus nemen, onszelf aan goddelijke humor uitleveren.

Jona is een parabel, een gelijkenis, in bepaalde opzicht zeer vergelijkbaar met de verhalen die Jezus vertelt. Denk maar aan de verloren zoon die alles wat God verboden heeft gedaan heeft, graag ook, en vervolgens niet zo zeer uit diepe berouw, maar meer uit praktisch opportunisme terug naar het huis van de Vader gaat en daar als een koningskind wordt ontvangen. Overladen met genade, vreugde, gastvrijheid, terwijl de oudere broer vol afgunst kijkt naar die kleine broer van hem. De pointe van de gelijkenis van de verloren zoo, is niet dat wij ons herkennen in de verloren zoon (ook al zijn we dat natuurlijk ook wel).

De boodschap is, dat we, geconfronteerd met een absurde, niet voor te stellen genade van God, het niet kunnen en willen geloven dat God zo vergevend, zo oneindig in liefde is. Het is al moeilijk genoeg, misschien zelfs net zo onmogelijk, om te kunnen geloven dat wij Gods genade krijgen, zomaar als cadeau, zonder dat we daarvoor echt iets hebben gedaan. Maar nog moeilijker is het om te geloven dat ook de ander, hij/zij die we niet kunnen uitstaan, die vrede en gerechtigheid aan de laars lapt, die het niet zo netjes doet, dat ook op de onrechtvaardige God betrokken is in liefde. Dat God niet ophoudt om lief te hebben tot God antwoord krijgt op zijn eeuwigdurende vraag: mens, waar ben je?

God kijkt anders dan wij, dan Jona. Terwijl God ziet dat die goddelozen in de grote stad inderdaad beginnen om anders te leven, terwijl God de kans, de toekomst, de verandering ziet, ziet Jona de inconsequentie en de onberekenbaarheid wanneer liefde een streep door de rekening zet en menselijke logica op z’n kop zet. God kijkt naar de toekomst, Jona kijkt naar het verleden. God ziet de kans, het goede in de mens, Jona ziet het gebrek, het slechte wat in een ieder van ons net zo aanwezig kan zijn als het goede. Misschien is Jona een realist, misschien heeft hij zelfs gelijk.

Maar God neemt geen genoegen met hoe het is, maar geloof en hoopt tegen beter weten in hoe het zou kunnen en zou moeten zijn.

We leven in een verwarrende wereld en daarvan worden we op dit moment ons nog meer bewust dan anders. Een klein virus zet de wereld op z’n kop en je herkent het gewone leven haast niet meer terug. De koele schaduw, het goede leven, dat wat wij als zegening hebben ervaren, misschien zelfs als een wonder, zoals Jona die groeiende wonderboom ervaart – het kan van de een op de andere dag voorbij zijn en dan treft ons ongeluk of ziekte. Het leven is onvoorspelbaar, maar moeten wij God daarvan de schuld geven? Zouden we geluk meer verdienen dan ongeluk? Waarom zouden nu, in deze corona-tijd, meer vraagtekens bij het geloof in Gods genade kunnen worden gezet, dan in andere tijden?

En onze godvrezende zoektocht naar goed en kwaad, ons oordeel dat wij zo snel klaar hebben over anderen, vooroordelen die discriminatie in de hand werken, die te vaak een verschil maken tussen zwart en wit, hebben wij er werkelijk goed zicht op wie goed en wie kwaad is? Welke mensen deugen en welke niet? Kunnen wij zien als God? Kunnen wij die onvoorstelbare liefde en genade afmeten en denken te weten wie ze verdient en wie niet?

In al zijn joligheid, met alle grappen van het boek Jona, is de boodschap wel degelijk serieus. God is liefdevol en genadig, geduldig, trouw en waarachtig en dat op een schaal die ons verstand werkelijk te boven gaat. En tegen alle doemdenken in, waarin ik ook maar al te graag verval, is er hoop op verandering, hoop op een wereld die nieuw is. Waar vrede een werkwoord is voor alles en allen, waar Gods ontferming een ieder naar het leven heeft gehaald, waar de mens bekeert is tot medemens, tot medeschepsel, mens als beeld van God, vol liefde, vol genade.

Bij alle kwaad die ten hemel schreit, bij alle ongerechtigheid in deze wereld. Bij al die onzekerheid, alles wat het leven moeilijk en haast ondraagbaar maakt, laat God niet af van het werk van zijn handen. Blijft de knipoog van goddelijke liefde zich over ons, over alles en iedereen ontfermt. En geeft hoop, vertrouwen dat de toekomst in goede handen is en blijft. Amen.
 
terug
 
 
 
 

Kerkdienst o.l.v. Ds. Ds. M. Berends - van Waardenberg
datum en tijdstip 12-07-2020 om 10.00 uur
meer details

Kerkdienst o.l.v. Ds. Roding
datum en tijdstip 19-07-2020 om 10.00 uur
meer details

 
Actueel wijk 1:

Woord van bemoediging

Nieuwsbrief


Liturgie en preek

Aanmelden / afmelden mailinglist wijk 1 
 
Meeluisteren met:
Wijk I
Iedere zondag vanaf 10:00 uur.  

Wijk II
Iedere zondag vanaf 10:00 en 18:30 uur.

Is het driehoekje grijs? Dan kunt u proberen om de pagina te verversen. Wanneer deze grijs blijft is er geen uitzending.

Vanwege het coronavirus zendt wijk II de kerkdiensten tijdelijk ook live uit via YouTube. Klik HIER om naar de livestream te gaan.

 
contact:
info@hervormdberkenwoude.nl

Adres kerk:
Dorpsstraat 20
2825 BN Berkenwoude

 
ANBI
ANBI-gegevens. meer informatie
 
  Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.